Devasa denizin suları 56 kilometre çekildi, çöle döndü

BEĞENDİM

ABONE OL

News

Dünyanın en büyük kapalı su kütlesi olan Hazar Denizi, Azerbaycan, İran, Kazakistan, Rusya ve Türkmenistan’la çevrili.

Çevresinde 15 milyon insan yaşıyor; bölge balıkçılık, nakliyat ve petrol-doğalgaz üretiminin merkezinde yer alıyor.

50 KİLOMETRE GERİ ÇEKİLDİ

Hazar Denizi’nin kuzey kıyılarında flamingolar, mersinbalıkları ve binlerce fok balığı için yuva olan bölgeler, bugün kurumuş kum yataklarına dönmüş durumda.

Bazı bölgelerde deniz 50 kilometreden fazla geri çekildi.

Sulak alanlar çöle dönüyor, balıkçı limanları fonksiyonsuz kalıyor; petrol şirketleri ise açık deniz tesislerine ulaşabilmek için giderek daha uzun kanallar kazımak zorunda kalıyor.

Hazar foku araştırmacısı ve müdafaa uzmanı Dr. Nicola Beynon, bölgeyi yirmi yılı aşkın müddettir nizamlı olarak ziyaret ediyor. 2000’li yıllarda gözlemlediği sazlıkların, çamur düzlüklerinin ve hayatla dolu sığ kanalların bugün kuru toprağa dönüştüğünü aktaran Beynon, uydu takip çalışmaları için fok balıklarını yakaladıkları alanların artık çöl olduğunu söylüyor.

YÜZYILIN EN SÜRATLİ DÜŞÜŞÜ

Hazar’ın su düzeyi tarih boyunca dalgalanma gösterse de son yaşanan değişiklikler her şeyi altüst ediyor. Bu yüzyılın başından bu yana denizde su seviyeyi yılda ortalama 6 santimetre düşüyor. 2020’den itibaren bu sürat yılda 30 santimetreye çıktı.

Temmuz 2025’te Rus bilim insanları, Hazar’ın ölçüm kayıtlarının tutulduğu tarihten bu yana görülen en düşük düzeyin de altına indiğini açıkladı.

20. yüzyılda dalgalanmalar büyük ölçüde doğal etkenler ile tarım ve endüstriye yönelik su transferlerinden kaynaklanıyordu. Bugün ise birincil etken iklim değişikliği. Daha sıcak bir iklimde akarsular ve yağışlardan denize ulaşan su azalırken yüzeyden gerçekleşen buharlaşma artıyor.

Paris Anlaşması‘nın 2 derecelik gayesine ulaşılsa bile Hazar Denizi’nde su düzeyinin 2010 kıyı şeridine kıyasla 10 metreye kadar gerilemesi bekleniyor. Mevcut sera gazı emisyon eğilimi sürdüğünde bu düşüşün 18 metreye, yaklaşık altı katlı bir bina yüksekliğine, kadar ulaşabileceği öngörülüyor.

İZLANDA KADAR ALAN SULAR ALTINDAN ÇIKACAK

Kuzey Hazar’ın büyük kısmı sırf 5 metre derinliğinde. Bu da küçük düzey düşüşlerinin bile dev yüzey kayıplarına yol açması manasına geliyor.

Yakın tarihli bir araştırmaya nazaran, su düzeylerinde optimist senaryo olan 10 metrelik bir düşüş bile 112 bin kilometrekarelik bir deniz tabanını gün yüzüne çıkaracak. Bu alan İzlanda’nı yüz ölçümünden büyük.

Hazar’ın on özgün ekosisteminden dördü büsbütün yok olacak.

Nesli tehlike altındaki Hazar foku, mevcut üreme alanının yüzde 81’ini kaybedebilir. Mersin balığı ise kritik üreme bölgelerine erişimini yitirecek.

Üstelik açığa çıkan deniz tabanından zehirli toz bulutları yükselecek. Orta Asya’da neredeyse büsbütün kuruyan Aral Gölü felaketinde yaşanan bu tablo, bölge halkları için ciddi sıhhat riskleri doğurmuştu.

“ORTA KORİDOR”UN KALBİ DURUYOR

Hazar sadece ekolojik değil, jeopolitik açıdan da kritik bir konumda. Çin’i Avrupa’ya bağlayan “Orta Koridor” ticaret güzergahının merkezinde yer alıyor. Su düzeyleri düştükçe kargo kapasitesi azalıyor, maliyetler artıyor; limanlar ve altyapılar, denizden onlarca hatta yüzlerce kilometre uzakta kalma riskiyle yüz yüze geliyor.

Kazakistan’daki Aktau ve Azerbaycan’daki Bakü üzere limanlar, faaliyetlerini sürdürebilmek için halihazırda nizamlı tarama süreci gerektiriyor. Hazar ile global deniz ağı ortasındaki tek irtibat noktası olan Volga Irmağı deltası da giderek sığlaşıyor.

İnsan çıkarlarını korumak için şimdiye kadar harcanan maliyet milyar dolarları aşmış durumda.

UYUM MU, MUHAFAZA MI?

Hazar Denizi’ne kıyısı olan ülkeler, limanları yine pozisyonlandırmak ve yeni nakliyecilik güzergahları açmak zorunda kalacak. Lakin bu adımlar doğayı müdafaa maksatlarıyla çelişme riski taşıyor.

Kuzey Hazar’daki “Ural Eşiği” üzerinden büyük bir navigasyon kanalı kazılması planlanıyor.

Oysa bu bölge, fokların üremesi, göçü ve beslenmesi açısından kritik kıymet taşıyan, deniz geri çekildikçe ekosistemlerin ahenk sağlayacağı bir alan.

Sınırları sabit müdafaa bölgeleri, değişimin bu kadar süratli ilerlediği bir ortamda fonksiyonsuz kalabilir. Uzmanlar, ekosistemlerin iklim değişikliğine ahenk sağlayacağı alanların şimdiden haritalanması gerektiğini vurguluyor. Aksi takdirde altyapı projeleri bu geçiş bölgelerini birbiri gerisine tahrip edecek.

Bunun için beş farklı ülkenin biyoçeşitlilik izleme kapasitesine yatırım yapması ve ortak bir planlama anlayışıyla hareket etmesi gerekiyor. Hazar ülkeleri mevcut krizi tanımaya ve hükümetlerarası muahedeler yapmaya başlamış olsa da siyasi işbirliğinin suratı, çöküşün suratına yetişemeyebilir.